Tagarchief: koekjes uit de oudheid

Ostraka van Socrates – bevat gluten

Klassiek recept voor een boek van Plato
Men neme:
louter mannelijke personages,
een mespunt prikkelende vragen,
een snufje tegengas,
30 milliliter leesbare pennenvruchten
en twee eetlepels Atheense democratie
en overgiete het met een ironisch sausje.
Kneed het geheel samen tot een stevig instituut voor 24 eeuwen klassiek leesgenot.
Deze diepzinnigheid is goed te combineren met een zelfgebakken ostrakon.

Ostraka waren potscherven waarop geschreven werd als op een kladblaadje. Het waren voetjes van drinkbekers of hoekige scherven die groot genoeg waren om op te schrijven. Ze werden gebruikt om iemand te verbannen uit Athene via een zogenaamd schervengericht.
Mannen uit Athene krasten de naam van een politiek ongewenst persoon in ostraka en zo kon na een telling een Athener weggestuurd worden voor een periode van tien jaar. Er moesten minstens 6000 stemmers zijn.

ostraka uit Athene

ostraka uit Athene

Men wilde hiermee mensen uit de openbaarheid halen: zo groot was de angst voor een demagoog of volksmenner. Dit systeem was helaas ook fraudegevoelig: analfabeten konden worden misleid en er kon iemand worden weggestemd uit jaloezie. Vaak nam men de algemene opinie aan voor zoete koek.

De filosoof Socrates is onterecht weggestemd uit Athene via zo’n schervengericht in het jaar 399 voor Christus. Hij verkoos de dood door het gedwongen drinken van de gifbeker met gevlekte scheerling boven verbanning uit zijn geliefde stad waar hij de bewoners prikkelde met filosofische vragen.
De aangrijpende literaire beschrijving van zijn laatste dag te midden van zijn vrienden is te lezen in het boek van Plato: Faidon waarin de onsterfelijkheid van de ziel door Socrates wordt bepleit.

Klassiek recept voor het potschervengerecht met ostraka

ostraka van Socrates

ostraka van Socrates

Wat heb je nodig voor 20 ostraka?

100 gram roomboter
70 gram suiker
30 gram zachte honing
10 gram sinaasappelsuiker
1 theelepel zoete koekkruiden
1/8 theelepel zout
150 gram tarwebloem
25 gram fijn volkorenmeel
25 gram amandelmeel
1 theelepel/4 gram bakpoeder

Bereiding:
Mix eerst de roomboter, de suiker en de honing plus de sinaasappelsuiker samen tot een romig geheel.
Meng de meelsoorten samen met de koekkruiden en het zout en de bakpoeder. Voeg dit meelmengsel toe aan de botermix en meng tot kleine kruimels ontstaan.
Voeg dan het halve ei toe en meng tot een glad deeg. Laat dit deeg afgedekt een uurtje rusten op een koele plek.

Verwarm de oven voor op 175 graden Celsius en bekleed een bakplaat met bakpapier.
Rol het deeg uit met een deegrol tot 2/3 centimeter en maak er met een ronde steekvorm rondjes uit. Maak in het midden van dit rondje een gat met een appelboor of met het dopje van een klein flesje.
Schrijf er dan de namen op van de te verbannen persoon in (Griekse) letters met behulp van een satéprikker of een klein mesje. Leg hiervoor de ostraka op een omgekeerd bordje zodat je ze kunt draaien tijdens het schrijven.

Plaats de ostraka op de bakplaat en bak ze in niet langer dan 10 minuten gaar en lichtbruin.

Lekker bij de gifbeker.
Ander Socratisch gebak wat je misschien leuk vindt:

Bronzen schervenkoekjes – bevat gluten

Bronzen schervenkoekjes

Dit unieke en zelf bedachte archeologische gebak heb ik speciaal ontwikkeld voor de tentoonstelling “Van hun voetstuk” over Romeinse beelden in museum het Valkhof te Nijmegen. In deze prachtige tentoonstelling wordt duidelijk gemaakt hoe de bronzen standbeelden van bijvoorbeeld de Romeinse keizers werden gemaakt en wat voor betekenis ze destijds hadden voor de mensen in onze streken.

Ter gelegenheid van de opening van deze tentoonstelling werd ik gevraagd door Gemma Jansen, de gastconservator, om een paar honderd koekjes te presenteren.
Het was een hele klus om elk handmatig gevormd koekje te laten lijken op een bronzen fragment van een standbeeld.
De kleur van de koekjes moest vrij donker zijn. Hiervoor koos ik volkorenmeel met koekkruiden en donkerbruine basterdsuiker.
Een turkoois glazuur maken de koekjes echt gelijkend op brons.
Voor deze kleur heb ik o.a. gebruik gemaakt van snoepgoed met een blauw kleurlaagje want een natuurlijke felle blauwe voedselkleur is er niet. Tarwegras zit vol chlorofyl en leverde de natuurlijke groene kleurcomponent.
De bronzen koekjes werden allemaal verschillend van vorm, er waren o.a. neuzen, tenen, vingers en oren bij, verder plooistukken van kleding en haarkrullen. De inspiratie voor de vormen kreeg ik uit boeken met foto’s van standbeelden en foto’s van de fragmenten, die in werkelijkheid maar heel klein zijn, 4 tot 5 cm.

Het was een heel bijzondere ervaring om deze schervenkoekjes te maken en ze  in een museum bij de echte, duizend jaren oude, bronzen fragmenten werkelijk te kunnen opeten en te zien hoe iedereen ervan genoot!

koekjes bij de koffie

koekjes bij de koffie

koekjes in de maak

koekjes in de maak

 

 

 

 

 

 

Wat heb je nodig om de bronzen schervenkoekjes te maken?

bronzen schervenkoekjes gemaakt voor Valkhofmuseum

bronzen schervenkoekjes
gemaakt voor museum het Valkhof

200 gram plantenmargarine
160 gram donkerbruine basterdsuiker
20 gram sinaasappelsuiker 
2 eetlepels koekkruiden
2 theelepels/ 7 gram bakpoeder
1/2 theelepel zout
200 gram gezeefd volkoren tarwemeel
200 gram tarwebloem
1 losgeklopt ei

 

De bereiding:

Uit dit recept maakte ik ongeveer 50 schervenkoekjes, dit waren 2 grote bakplaten vol. Je kunt het recept ook halveren voor 25 stuks.
Snij de margarine in kleine blokjes en mix dit snel samen met de basterdsuiker en de sinaasappelsuiker in een grote mengkom met een mixer tot een gladde massa. Dit moet niet luchtig geklopt worden, alleen goed de margarine door de suiker mengen zonder klontjes.
Zeef de koekkruiden, het bakpoeder en het zout en voeg deze toe samen met de gezeefde meelsoorten aan het margarine-suikermengsel.
Meng alles met de hand tot kruimels en voeg dan het ei toe.
Kneed tot een soepele deegbal en laat deze ingepakt in huishoudfolie een uur rusten op een koele plaats.

Daarna het deeg kort doorkneden en uitrollen tot een gladde en soepele deegplak van minimaal 5 mm.

Het vormen van de schervenkoekjes:

Verwarm de oven voor op 175 graden Celsius als je bijna klaar bent met het vormen.
Maak eerst scherfvormen van het deeg met behulp van sjablonen van waarheidsgetrouwe schervenvormen. Boetseer per bakplaat 4 tenen of vingers, 2 oren en 2 neuzen. Imiteer de scherven van plooistukken van kleding, haarlokken, diverse versieringen van kleding. Gebruik hiervoor o.a. mesjes, vorken, lepels, spatels en een grove nieuwe kam.
Laat je vooral inspireren door de tentoonstelling van het Valkhof.
Maak diepe groeven in het deeg. Werk hierbij niet al te subtiel want het deeg rijst iets uit bij het bakken.
Bak de scherven maximaal 10 minuten  tot gebronsd bruin en licht gekaramelliseerd aan de onderkant. Dikkere stukken zoals neuzen en tenen 1 minuut langer laten bakken. Laat de scherven afkoelen op een rooster en glazuur ze daarna voor een bronzen patina.

 Afmaken van de koekjes met bronzen glazuur:

tarwegras voor de groene kleur,
circa 40 gram poedersuiker,
de kleurstof van blauw snoepgoed met een suikerlaagje (snel afweken in een klein kommetje met een halve lepel water)
De blauwe en de groene kleurstof en het poedersuiker mengen met water tot een dun strijkbaar turkoois glazuur. Water kan voor een deel vervangen worden door  citroen- of limoensap.

Dit vloeibare glazuur opbrengen met een haren bakkwast, het lijkt net schilderen! De diepe groeven van de koekjes open laten voor het contrast met de koek-ondergrond.
Laat het glazuur minimaal 1 uur drogen voordat je de koekjes kunt inpakken in een goed sluitende trommel.

Koekkruidenmengsel voor het bronzen schervengebak:

Dit koekkruidenmengsel draagt bij aan de juiste kleur en de lekkere smaak van de bronzen koekjes.
Neem hiervoor 4 eetlepels kaneel, 12 peulen kardemom waarvan je de zaadjes uit de peul vijzelt, 1 eetlepel gemberpoeder , 1 theelepel mahleb, ¼ theelepel nootmuskaat en ¼ theelepel kruidnagel.

Liviakoekjes – bevat gluten

Door het volgen van de Rubicocursus over Romeinse keizerinnen en hun rol aan de top van archeologe Gemma Jansen werd ik geïnspireerd tot het maken van deze Liviakoekjes.
Livia was de beeldschone vrouw van de Romeinse keizer Augustus en leefde van 58 voor Christus tot 29 na Christus. Zij was een rijke en machtige vrouw met veel politieke invloed en werd een rolmodel voor latere keizerinnen.
Er komt met dit recept een nieuwe categorie bij mijn blog: archeologische koekjes. De potschervenkoekjes die ik eerder heb gepubliceerd waren een succes. En er komen  vast nog een aantal historisch verantwoorde koekjes langs dit jaar!

De Liviakoekjes zijn gebaseerd op de afbeelding van een gesneden steen met haar beeltenis, de Liviacamee. In het Rijksmuseum voor Oudheden in Leiden was een tentoonstelling met deze steen in 2014.

De gebakken ondergrond van de Liviakoekjes bestaat uit een donker en stevig koekdeeg. Het recept vind je hieronder.

Wat heb je nodig voor de ondergrond van de Liviakoekjes?

Liviakoekjes op schaal

Liviakoekjes op schaal

75 gram plantenmargarine
100 gram appelstroop
100 gram donkerbruine basterdsuiker
2 eetlepels sinaasappelsuiker 
200 gram tarwebloem
200 gram gezeefd volkorenspeltmeel
1 theelepel gezeefd bakpoeder
2 eetlepels koekkruiden
1/2 theelepel zout
en samenvoegen met suikermengsel
dan
1 ei en
4 eetlepels water

De bereiding:

De margarine, de appelstroop en de suikers samen verwarmen, niet koken , alleen laten smelten op laag vuur in een pannetje en afkoelen tot lauwwarm. Meel en kruiden toevoegen en mengen. Daarna het ei toevoegen en het water en weer goed doorkneden. Het stevige deeg goed doorkneden met de hand en 30-60 minuten laten staan, ingepakt in huishoudfolie.
Verwarm de oven voor op 175 graden Celsius.
Nadat het deeg even heeft gerust ga je het doorkneden en uitrollen met een deegrol tot een gladde en soepele plak van minimaal 7 mm dikte, Eventueel nog iets water toevoegen als het deeg niet soepel genoeg is.
Steek hiervan rondjes uit met een glas van 7 cm. doorsnede en leg deze op een bakplaat met bakpapier.

Bak de Liviakoekjes gedurende 8 minuten bij 175 graden Celsius.

De tekening van Livia overbrengen op het koekje:

poedersuikertekening op de koek

poedersuikertekening op de koek

Druk de foto af of bekijk hem in een boek of tijdschrift. Neem deze zo abstract mogelijk over op transparantpapier. Druk daarna met een naald gaatjes in de tekenlijnen en teken een cirkel van 7 cm. om de tekening zodat je het precies op het koekje kunt plaatsen.
Leg de geperforeerde tekening op elk koekje en bestrooi deze met wat poedersuiker en druk dit door de gaatjes. Je krijgt zo de tekening op de koekjes.
Neem nu een decoratiepen voor glazuur en en vul die met het witte chocoladeglazuur. Het recept staat hieronder.
Teken de afbeelding van poedersuiker na en laat de glazuur zeker een uur uitharden.

Livia in chocola

Livia in chocola

Garneren met een witte chocoladeglazuur:
Het recept voor dit glazuur is niet lactosevrij.
Hiervoor heb je nodig:
1 eetlepel boter of plantenmargarine
28 gram witte chocolade (4 blokjes van een reep van 100 gram)
125 gram poedersuiker
2 eetlepels melk
Smelt de witte chocolade au bain marie en voeg hierbij de boter. Voeg de poedersuiker toe en de melk en roer dit goed tot een gladde massa. Vul hiermee de decoratiepen en teken het profiel van Livia op de koekjes door de poedersuikerlijnen te volgen. Dit vereist wel enige oefening dus probeer eerst de techniek uit op een ander oppervlak.

Typerend voor Livia is haar ingewikkelde haardracht waardoor ze herkenbaar is op munten en standbeelden. Via de interessante youtubefilmpjes van Janet Stephens vind je hoe deze Romeinse haardrachten gemaakt werden.
Veel plezier met alles te bekijken!

 

 

Potschervenkoekjes – bevat gluten

Voer voor archeologen
Deze unieke potschervenkoekjes zijn gemaakt naar aanleiding van een archeologische lezing van Rubico.
Om koekjes te maken die lijken op stukken aardewerk viel niet mee. Om inspiratie te krijgen voor vorm en kleur brak ik een bloempot en bestudeerde de scherven. Ik kreeg gelukkig ook goede  tips van bevriende archeologen over de samenstelling van potscherven.
Spelt, een oude meelsoort die al bekend was in de Oudheid bij de Grieken en Romeinen, vormt de basis van de potschervenkoekjes.
Om de kleur van terracotta te benaderen zit er tomatenpuree, rasp en sap van sinaasappels en donkere suikers in het deeg. Koekkruiden geven het nog meer kleur en smaak.
Potscherven bevatten kleine steentjes, dat vormen de zaadjes en pitten in het recept.
Hopelijk zal het hart van elke (amateur)archeoloog harder gaan kloppen als zij deze koekjes zien en de Oudheid echt kunnen proeven. Ik hoor graag wat zij ervan vinden.

eetbare potscherven

eetbare potscherven

Wat heb je nodig voor 22 potscherven?

150 gram speltvolkorenmeel
100 gram speltbloem
1/4 theelepel bakpoeder
60 gram donkere basterdsuiker
40 gram lichte basterdsuiker
1 eetlepel geraspte sinaasappelschil
mespunt zout
1 eidooier
1 eetlepel sesamzaad
1 eetlepel zonnepitten
1 theelepel maanzaad
1 eetlepel koekkruiden
110 gram koude plantenmargarine
1 theelepel geconcentreerde tomatenpuree
1 eetlepel sinaasappelsap

De bereiding:

De gebruikte maatlepels zijn van een maatlepelset. Het afmeten komt nauw in dit recept want je wil graag een stevig koekje met strakke vorm.
Zeef en meng de meelsoorten met het bakpoeder.
Rasp het buitenste oranje deel van de sinaasappelschil die je eerst goed hebt schoongeboend en gedroogd. Neem hiervan 1 eetlepel en doe dit bij het meel.
Voeg de suikers toe, het zout, de eidooier en de zaadjes en meng alles goed.
Snij de margarine in blokjes en meng deze door het meel- en suikermengsel.
Kneed dit snel tot het kruimelig wordt. Voeg dan beetje voor beetje de tomatenpuree en het sinaasappelsap toe. Het moet een soepel en stevig zanddeeg zijn.
Laat het afgedekte deeg een half uur koelen in de koelkast zodat de scherven beter uit te snijden zijn en scherper worden van rand.

Warm de oven voor op 175 graden Celsius.
Laat na het koelen het deeg 5 minuten  opwarmen om het beter te kunnen uitrollen. Daarna het deeg uitrollen uitrollen met een deegrol tot ongeveer 3 tot 4 mm. dikte. Een  beetje speltbloem kan erbij om plakken van het deeg aan werkblad en deegrol te voorkomen.
Maak dan met een mes potscherven na met veel scherpe hoeken.
Een sierrandje maken door een kant van een scherf dubbel te slaan en te versieren maakt het af. Het is helemaal een vondst als je een vaasbodem namaakt. Een echte archeoloog draait hier zijn hand niet voor om.
Leg de scherven iets van elkaar af op een bakplaat met bakpapier. Leg een aantal scherven schuin tegen de bakplaatrand aan zodat ze een bolling krijgen.
Bak de potschervenkoekjes in 12 minuten gaar en terracottabruin. Laat ze na het bakken 5 minuten afkoelen buiten de oven op de bakplaat, de vorm blijft dan beter behouden.
Daarna afkoelen op een rooster, ze worden stevig.

Leuk om uit te delen bij een archeologische lezing of bijeenkomst.